در بررسى
حوادث منتج به انقلاب مشروطه حضور و همراهى همه ايرانيان در حوادث
مربوط به انقلاب قابل لمس و بررسى است. به عبارتى خواسته و
ناخواسته انسان ايرانى در جهت يا برخلاف جهت انقلاب در حركت بوده
است.
نقش
ايرانيان زرتشتى و حضورشان در انقلاب مشروطه از موضوعاتى است كه
درباره اش كمتر سخن رفته است. دكتر فرهنگ مهر سال ۱۳۴۸ در يك
سخنرانى در دانشگاه اصفهان اين مقاله را به تفصيل مورد بررسى قرار
داد كه گزيده اى از آن به شرح زير است:
• سهم زرتشتيان در انقلاب مشروطه ايران
وقتى از كوشش هاى گروه خاصى از ملتى بزرگ در راه وصول به يك هدف
عالى مالى و اجتماعى صحبت مى شود بايد به تعداد نفوس آن گروه توجه
داشت. تنها با توجه به اين عدد است كه مى توان به اهميت آن كوشش ها
پى برد و در مجموعه كلى فعاليت هاى ملى آنها را به درستى ارزيابى
كرد. در زمان انقلاب مشروطه نسبت جمعيت زرتشتيان ايران در مقايسه
با جمعيت كل كشور از يك در هزار كمتر بود. با توجه به اين مطلب سهم
زرتشتيان در انقلاب مشروطه تحت سه عنوان قابل بررسى است:
۱- كمك هاى مالى به آزاديخواهان و مجاهدان مشروطيت.
۲- شركت عملى در مبارزات انقلاب مشروطيت و شهداى زرتشتى.
۳- محرك زرتشتيان در اين مجاهدات.
۱- كمك هاى مالى به آزاديخواهان و مجاهدين مشروطيت: مبارزه با
دستگاه استبداد پول و وسايل مادى لازم داشت. در آن هنگام چند نفر
از تجار زرتشتى در اقتصاد ايران مقام و موقعيت ممتازى داشتند كه در
صدر آنها ارباب جمشيد جمشيديان تاجر خوشنام و جوانمرد ايرانى بود
كه مرتباً به آزاديخواهان كمك هاى مالى مى كرد. يكى ديگر از تجار
زرتشتى كه در انقلاب مشروطيت از بذل مال و كمك به آزاديخواهان دريغ
نداشت، ارباب خسرو شاهجهان و يا بهتر بگوييم جهانيان بود. ارباب
خسرو شاهجهان يكى از موسسين انجمن زرتشتيان تهران و تجارتخانه
جهانيان يكى از مقدمين صنعت بانكدارى در ايران بود. قرائن و امارات
نشان مى دهد كه در آن از طرف پارسيان يعنى زرتشتيان هندوستان نيز
كمك هايى به آزاديخواهان مى شده است. به نظر مى رسد كه حتى پارسيان
حاضر بوده اند براى خلاصى دولت ايران از خارجيان و براى آنكه مجبور
نباشند هر دقيقه دست نياز به طرف روسيه تزارى و يا انگلستان دراز
نمايند، در تشكيل بانك ملى به مجلسيان و آزاديخواهان ايران كمك
كنند.
۲- كوشش هاى زرتشتيان و مبارزات آنها در انقلاب مشروطيت و شهدايى
كه در اين راه داده اند: به دليل نفوذ و اعتبار تجارتخانه هاى
جمشيديان و جهانيان مخصوصاً بين عشاير و ايلات فارس و همچنين به
دليل مصونيت از هرگونه دستبرد و سرقت راهزنان [باز به دليل شهرت و
اعتبار آنها]، اين دو تجارتخانه اسلحه و فشنگ و مهماتى را كه از
خارج وارد ايران مى شد در بندر بوشهر تحويل مى گرفتند و جزء ساير
مال التجاره هاى خود به تهران و ساير شهرها حمل مى كردند و در
اختيار مجاهدين قرار مى دادند. مستبدين كه بعد از مدتى به همكارى
تجارتخانه هاى جمشيديان و جهانيان و شادروان مهربان جمشيد پارسايى
[وى حمل و نقل مهمات را در تهران به عهده داشت] با مجاهدان پى
بردند، تصميم به قتل روانشاد پرويز شاهجهان در يزد گرفتند و او را
به وضع فجيعى كشتند. اين حادثه موجى از هيجان و خشم عمومى را عليه
عمال استبداد برانگيخت. يكى ديگر از شهداى زرتشتيان شادروان فريدون
خسرو اهوستانى [معروف به گل خورشيد] از موسسين انجمن زرتشتيان
تهران و رئيس شعبه تجارتخانه جهانيان در تهران بود. وى همچنين
واسطه توزيع اسلحه هايى بود كه از روسيه توسط مجاهدان آذربايجانى
وارد مى شد و به هر كسى كه توسط انجمن آذربايجان معرفى مى شد يك
قبضه تفنگ و يكصد عدد فشنگ تحويل مى داد. وى به دليل افشاى گرو
گذاشتن جواهرات سلطنتى در بانك روس توسط محمدعلى ميرزا براى
استقراض از آن بانك توسط عمال حكومتى به طرز فجيعى كشته مى شود.
يكى ديگر از كسانى كه در مبارزات مشروطيت ايران وارد بود، شادروان
ارباب كيخسرو شاهرخ است. در سال ۱۲۹۹ خورشيدى كه جواهرات سلطنتى را
از ايران خارج كردند اولين كسى كه پرده از روى اين راز در مجلس
شوراى ملى برداشت و علناً به اين عمل اعتراض كرد شادروان ارباب
كيخسرو بود. وى سرپرستى برگزارى جشن تاجگذارى احمدشاه، تشكيل مجلس
موسسان براى تفويض سلطنت به دودمان پهلوى، تشكيل جشن تاجگذارى
رضاشاه و بالاخره جشن هزارمين سال تولد فردوسى را به عهده داشت.
۳- محرك زرتشتيان در مجاهدات انقلاب مشروطيت: اولين محرك را بايد
در فرهنگ مزديسنى و معتقدات مذهبى زرتشتيان جست وجو كرد. محرك دوم
علاقه و عشق زرتشتيان به عظمت و بزرگى ايران، خانه آبا و
اجدادى شان است. همين امر برانگيزاننده علاقه پارسيان به تحولات
دوران انقلاب مشروطيت ايران و كمك به آزاديخواهان ايران بوده است.
عامل سوم شرايط سخت و طاقت فرسايى بود كه براى زرتشتيان ايران در
دوره قاجار وجود داشت. زرتشتيان اميدوار بودند كه با از بين رفتن
استبداد و استقرار مشروطيت بتوانند به حقوق فطرى و انسانى خود دست
يابند و بدين مصلحت بود كه با مجاهدان مشروطيت هم صدا شده و با
مستبدين و بيگانگان به مبارزه برخاستند.
تلخيص از حميد ملك زاده
برگرفته از
تارنمای http://mirfetros.com/
که خود از روزنامه
شرق بهره برده اند.
